Lingodbhava Shiva – Brahma and Vishnu decided to take up the challenge to find ends of the pillar and prove their supremacy. Brahma takes up the form of a Swan or Gander and flies to the topside to look for the upper end while Vishnu takes the form of a boar and dives deep down to search for the bottom. But none of them succeeds in finding the end. Brahma decides to lie about finding the end, whereas Vishnu concedes.
Enraged, Shiva appeared out of the fiery column and cursed Brahma so that he would not be worshipped in temples on earth.
शिवरात्र व लिंगोद्भव शिव यांचा परस्परसंबंध
एक लिंगरूपी तेजोस्तंभातून शिवाचे प्रकटीकरण ही शिवकथा आपल्याला दक्षिणेकडील काही मंदिरात पाहायला मिळते. कुंभकोणम येथील ऐरावतेश्वर मंदिराच्या मागील भागात याचे एक उत्कृष्ट शिल्प आहे. या शिल्पसंकल्पनेचा उगम आपल्याला थिरुक्कुरल या प्राचीन तामिळ ग्रंथात आढळतो. अशाच प्रकारचं पण काहीसे वेगळे शिल्प आम्हाला कांचीपुरम येथील कैलासनाथार मंदिरात देखील आढळले. कांचीपुरमच्या एकांबरेश्वर मंदिरात देखील विष्णुमंदिराच्या पाठच्या भिंतीवर लिंगोद्भव शिवाचे सुंदर शिल्प आहे. महाराष्ट्रातील मुंबईजवळच्या अंबरनाथ येथील आम्रनाथ शिवमंदिरामध्ये देखील हे शिल्प आपल्याला जीर्णावस्थेत आढळून येते.
लिंगोद्भव शिवाची कथा
कल्पाच्या अंती महाप्रलयाच्या वेळी विष्णू आपल्या योगनिद्रेमध्ये होते. तेव्हा त्यांच्यासमोर ब्रह्मदेव प्रकट झाले. ब्रह्माने विश्वाचा निर्माता म्हणून विष्णूला स्वतःची ओळख करून दिली, ज्या वर विष्णूने सांगितले की तो विश्वाचा शिल्पकार आहे. यावरून एकमेकांवरील श्रेष्ठत्वाबद्दल दोघांमध्ये वाद सुरू झाला.
तेव्हा शिवशंकर लिंगरूपातील तेजोस्तंभासारखे प्रकट झाले व त्यांनी या दोघांनीही आपला ठाव शोधण्यास सांगितले. त्यावेळी या लिंगाचा ठाव शोधण्याकरिता ब्रह्मदेवांनी हंस रूपाने वरच्या बाजूला, तर विष्णूंनी वराहरुपाने याच्या खालच्या बाजूस प्रयाण केले. पण बऱ्याच शोधाअंती देखील त्यांना याचा अंत काही सापडला नाही. यावेळी ब्रह्मदेवांनी मात्र त्या तेजोस्तंभाचा वरचा भाग शोधला आहे असे सांगायचे ठरविले.
यावेळी असत्यकथनाबद्दल क्रुद्ध होत शंकराने भैरवाची निर्मिती केली. या भैरवाने ब्रम्हाचे ५ वे शीर कापून टाकले. आपले भवितव्य समोर दिसताच ब्रह्मदेवाने शंकरांची माफी मागितली आणि शंकरानी त्याला क्षमा केली. म्हणूनच ब्रम्हाची काही मंदिरे असली तरी त्याची विशेष पूजा होत नाही. भैरवाची मूर्ती दाखविताना कधी कधी त्याच्या हातात ब्रम्हाचे हे शीर देखील दाखवले जाते. आणि ही सर्व घटना तामिळनाडूतील अरुणाचलेश्वर मंदिर परिसरात घडली असे मानले जाते. म्हणूनच हे मंदिर पंचमहाभूतांपैकी अग्नी तत्वाचे निदर्शक मानले. जाते. या घटनेचे वर्णन आपल्याला अरुणाचल पुराण या स्थलमाहात्म्य पुराणात आढळून येते.
या शिल्पामध्ये आपल्याला बरेचदा डावीकडे ब्रह्मदेव तर उजवीकडे श्रीविष्णू पाहायला मिळतात व लिंगातून प्रकटलेल्या शिवपिंडीवर आपल्याला हंसरुपातील ब्रह्मदेव आणि खालच्या बाजूला वराहरुपातील श्रीविष्णू दिसून येतात.
